Alles over Balk
FrieslandWonderland Fries Nederlands

Alles over Balk

Balk

Balk is van oudsher de belangrijkste plaats van een bijzonder deel van Fryslân, Gaasterland. Het dorp heeft ongeveer 3800 inwoners. De Luts, die door het centrum van het dorp loopt, zorgt voor een directe verbinding met het Slotermeer. De andere kant op, Gaasterland in, verandert De Luts, vaak een struikelblok in de route van de elfstedentocht, in een schilderachtig riviertje met aan weerskanten vaak dichte begroeiing. Op loopafstand van het dorp ligt een strand met paviljoen.

Ondanks het ontbreken van stadsrechten doet de sfeer in het centrum stedelijk aan. Beeldbepalende gebouwen in het beschermde dorpsgezicht zijn het oude postkantoor uit 1878 en het imposante raadhuis ernaast. Dit gebouw in renaissancestijl valt op vanwege de leeuwenbeelden aan de voorkant en een grote klokkentoren.
Een ander herkenningspunt in Balk is de oude Rooms katholieke Sint-Ludgeruskerk met een bijzonder altaar van de gesloopte Michaëlskerk van Zwolle. Liefhebbers van verschillende achitectuurstijlen kunnen in Balk hun hart ophalen.

Aan de hoofdstraat zitten verschillende restaurants en cafés met terrassen aan de Luts, leuke winkels en een VVV. Andere toeristische faciliteiten zijn vlakbij de hoofdstraat van Balk te vinden.
Balk heeft een breed aanbod aan accommodaties, waaronder een camping, een pension, een hotel en een Bed & Breakfast. Daarnaast zijn er in de omgeving veel tweede woningen die door de eigenaren ook verhuurd worden aan toeristen. Gaasterland biedt met zijn uitgestrekte bossen en dichtbij gelegen meren volop recreatieactiviteiten zoals zeilen, vissen, fietsen of wandelen.

Balk is een sympathiek dorp met een vriendelijke atmosfeer. Vooral oudere mensen en families genieten van dit rustige maar toch levendige dorp.

©

Historie van Balk

Balk is oorspronkelijk een streekdorp aan het water dat zich tot een komdorp met een kleinstedelijk karakter heeft ontwikkeld. Een soort vlekke. Het begon vrij zeker omstreeks 1300 bij de brug in de belangrijke landweg van Wijckel naar Harich over de Luts.

Balk groeide dankzij de zuivel: van de 15de tot de 18de eeuw waren Balk en Sloten dé centra van de boterhandel voor de hele Zuidwesthoek. De kruising werd het brandpunt: van daaruit kwam naar beide richtingen en aan beide oevers van de Luts de bebouwing tot stand. Vooral naar het zuidwesten toe raakte de bebouwing behoorlijk uitgestrekt. De centrale positie kreeg in 1615 op het scharnier van de nederzetting, bij de brug, bevestiging met een fraai raadhuis in renaissancestijl. De historische kern van Balk is aangewezen tot beschermd dorpsgezicht.

Vanaf de tweede helft van de 19de eeuw breidde het dorp zich langs de wegen naar Wijckel en Harich uit, waardoor het dorp een bajonetvorm kreeg. Na de oorlog zijn flinke woonwijken aangelegd aan de noord- en vooral aan de zuidzijde.

Het raadhuis op de hoek van de Dubbelstraat is twee volledige verdiepingen hoog. Het kreeg een elegante dakruiter met luidklok en uurwerken en aan de Dubbelstraatzijde een hoog toegangsbordes met schildhoudende leeuwen. Het opmerkelijkst aan het representatieve gebouw zijn de ankers die zo krullerig zijn uitgedost dat de stichtingsdatum 1615 er nauwelijks meer van af te lezen valt. Op de andere hoek van de Dubbelstraat, tegenover het raadhuis, staat het in 1878 gebouwde postkantoor in eclectische vormen en een afgeronde hoek, eigenlijk een Leeuwarder specialiteit. Architect was dan ook Jacob Douma uit deze stad. Het is in 1989 gerestaureerd en vijf jaar later deel gaan uitmaken van het gemeentehuis. Voor het raadhuis staat aan de Luts een beeldje van de dichter Herman Gorter die zich aan het einde van de 19de eeuw bij het schrijven van zijn befaamde gedicht ‘Mei’ liet inspireren door Balk.

Aan de Luts bleef alles kleinschalig omdat er maar weinig woningen en bedrijfsgebouwen zijn gekomen die meer dan één volledige verdieping tellen. Uitzondering vormen bijvoorbeeld twee deftige eind-18de-eeuwse woonhuizen met ingezwenkte halsgevels, schuin tegenover elkaar aan de Luts. Ze worden beide voorbeeldig beheerd door vereniging Hendrick de Keyser. Aan weerszijden van het water is een keur aan verzorgde panden uit allerlei stijlperioden te vinden.

De hervormde kerk uit 1728 doet mee in het straatbeeld van de gesloten bebouwing, maar valt op door de grotere omvang en het op de voorgevel geplaatste torentje. Volgens het gebrandschilderde raam is de bouw van de kerk geleid door meester timmerman Roelof Saegman. Aan de overkant staat het in 1862 gebouwde kerkje van de doopsgezinden en verder naar het westen de rooms-katholieke Sint- Ludgeruskerk, een neogotische, driebeukige basilikale kerk met een hoge toren, in 1883 gebouwd naar ontwerp van Alfred Tepe. Binnen zijn schilderingen van Johannes Ydema en het hoofdaltaar is afkomstig van de gesloopte Michaëlskerk in Zwolle.

Omstreeks 1925 is in het midden van het dorp een smalle, ijzeren ophaalbrug voor voetgangers over de Luts gelegd die in 1994 is vernieuwd. In het westen ligt een even oude ijzeren ophaalbrug met vakwerk die de Erasmusstraat en Wilhelminastraat met elkaar verbindt. Daar staat op de hoek van de Van Swinderenstraat een hotel-café met een pui van omstreeks 1900 die in de boogtrommels boven de ramen met tegeltableaus in de charmante Jugendstil de naam te lezen geven: Garage- Stalhouderij-Hotel-Teernstra.

Aan de andere kant van het oude Balk is aan het begin van de Dubbelstraat eveneens een aardig etablissement van omstreeks 1890 te vinden. Aan de Lytse Side in het noorden rijst de stoere, voormalige coöperatieve veevoederfabriek op: De Volharding dateert uit het laatst van de 19de eeuw en er staat een directeurswoning in eclectische stijl naast. De zuivelfabriek in het westen is onlangs gesloten. De nieuwe bedrijvigheid is aan de westelijke rand van Balk te vinden.

Tekst: © • Foto: © FrieslandWonderland