Alles over Berltsum
FrieslandWonderland Fries Nederlands

Alles over Berltsum

Berltsum

Berltsum, beter bekend onder de Nederlandse naam Berlikum, is ontstaan op een oude oeverwal aan de Ried, een oude slenk met een open verbinding naar de voormalige Middelzee. Van oudsher is dit terpdorp het centrum voor de Friese tuinbouw. De beroemde veiling bestaat helaas niet meer. Sinds de jaren negentig van de vorige eeuw is vooral de glastuinbouw in opmars.
Berltsum was bijna de twaalfde Friese stad geworden, hetgeen ook wijst op de belangrijke positie in het verleden. Het dorp heeft zich nooit ontwikkeld tot stad door de nabijheid van Leeuwarden.

Tot 1746 stond in Berltsum de Hemmemastate. De poort, tegenwoordig een cafetaria, staat nog fier overeind. Om de oude sfeer terug te brengen is een nieuwbouwwijk gebouwd op een terp met een slotgracht er omheen. Het Hemmemapark, een burgerinitiatief, wordt door de dorpsbewoners zelf onderhouden. De fraai aangelegde vijver is in de winter in gebruik als ijsbaan. Er is ook een uitkijktoren met fraaie vergezichten over het park en het unieke Bildtse landschap. De schilderachtige oude boomgaard is in ere hersteld, een oase voor rustzoekers.

Berltsum ligt op een kruispunt van twee vaarroutes: de Kleiroute en de Noordelijke Elfstedenroute. Behalve de Elfstedentocht via het al dan niet bevroren water, loopt ook de Elfstedenroute voor fietsers en wandelaars langs Berltsum.
Het dorp is ook onderdeel van een interessante cultuurhistorische fietsroute door de gemeente Menaldumadiel, die voorzien is van informatiebordjes over bezienswaardigheden ter plekke. Een aanrader voor iedereen die geïnteresseerd is in lokale en regionale historie. Wandelaars kunnen vanuit Berltsum een Swalkrûte lopen van ca. 8 en 11 km.

Wandelend door het centrum loopt u langs fraaie pakhuizen, oude winkelpanden en leuke zijstraatjes met bruggetjes over de Oost-Indische Opvaart. Aan het einde van de Buorren doemt de imposante 18e eeuwse koepelkerk op. Tussen de koepel en het gewelf huist een vleermuizenkolonie. Aan de Vermaningstrjitte staat een bijzondere doopsgezinde kerk.

© Doarpswurk

Historie van Berltsum

Berlikum is een terpdorp met een kleinstedelijk karakter, dat aan het begin van de jaartelling is ontstaan op een oeverwal bij de monding van de Ried in de Middelzee. De nederzetting is een combinatie van twee dichtbij elkaar liggende dorpen, Tutgum en Berlikum, waarvan de laatste zich tot een langgerekte handelsnederzetting langs de Ried ontwikkelde en daarmee een structuur liet zien die verschillende steden ook vertoonden. Berlikum heeft een begin van stadsrecht gekend.

Berlikum is allang een centrum van tuinbouw en fruitteelt van kleinschalige gardeniersbedrijven. Al in de Tegenwoordige Staat van Friesland werd in 1786 als karakteristiek vermeld dat er geen boerderijen in het dorp zijn en: ‘’t Meerendeel der huizen maakt eene dubbele streek, Oost en Westwaards loopende; doch daarenboven zyn ‘er eenige kleine bystraatjes, die, gelyk de Hoofdstraat, ten grooten deele wel gevloerd zyn. Aan den Noordkant, achter de buurt, loopt de Ried of vaart van Franeker naar Berlikum te niete, tegen den ouden Zeedyk, en wordt daar nog heden de Haven genoemd, te gedachtenisse van de oude uitvaart in de Middelzee.’

De lange en in hoogte wisselende streek, de Buorren, heeft een zeer gevarieerde, gesloten bebouwing. Hier en daar wordt het onderbroken door openingen naar zijgebieden, zoals het boeiende hoekje bij It Dok, een gedempt haventje met loswal. Parallel aan de Buorren is in 1857 een kunstweg aangelegd van Berlikum naar Franekeradeel die in het dorp zelf de Hofsleane heet. Daar is sindsdien geleidelijk bebouwing aan gegroeid. Aan deze Hofsleane – en aan de dwarsstraat Nijebuorren – is in 1917 en 1920 ook de vroegste volkshuisvesting tot stand gekomen. Vlak na de oorlog werd het buurtje van de Molestrjitte ontwikkeld. Ten zuiden van de Hofsleane is na de oorlog een flinke dorpsuitbreiding gekomen. In het noorden werd op de vroegere Middelzeedijk, toen de Hoogedijk genoemd, in 1853 een grindweg naar Beetgum aangelegd.

In de tweede helft van de 19de en gedurende de eerste tientallen jaren van de 20ste eeuw is er aan weerszijden van deze dijk, de huidige Bitgumerdyk, lintbebouwing tot stand gekomen wat in een vriendelijke binnenkomst van het dorp van die zijde resulteerde. Op de kruising van deze dijk en de weg naar Sint-Annaparochie werd in 1889 de zuivelfabriek gebouwd. Ten noorden daarvan stond tot 1747 Hemmemastate van de adellijke familie die niet alleen grietmannen voor Het Bildt leverde, maar ook belangrijke gezagsposities in Berlikum uitoefende.

Aan het westelijke einde van de Buorren staat de hervormde kerk op een hoog kerkhof. Het is een achtzijdige centraalbouw met vier rechte en vier bol gebogen wanden, een koepeldak en een houten klokkenkoepel. De kerk is in 1777/’79 gebouwd in Lodewijk XVI-stijl onder leiding van Willem Douwes, stadsbouwmeester van Harlingen. Binnen wordt de grote koepel gedragen door een vierkant van slanke zuilen. De kerk wordt geflankeerd door de uit 1863 daterende pastorie, een neoclassicistische middengangwoning, en de in 1908 in een merkwaardige mengstijl van neorenaissance en vernieuwingsstijl gebouwde consistorie.

De doopsgezinde kerk aan de andere kant van het dorp is een neoclassicistische zaalkerk uit 1841. In de onmiddellijke omgeving van het dorp is de tuinbouw onmiskenbaar aanwezig. Die werd in 1786 al vermeld: ‘Thans is Berlikum een der vermaakelykste kleidorpen, wegens de groote menigte van hovingen, beplant met alleleye vruchtboomen, die de buurt van alle kanten omringen […]: de menigvuldige appelen, peeren, bezijen en andere boom- en aardvruchten, die hier, by gunstige jaaren, in groote menigte wassen […], verschaffen aan de inwooners van dit dorp een voornaam deel van hun bestaan; gelyk ook de aardappelteelt, die hier […] voor dertig of veertig jaaren begonnen is, en nog steeds aanwint.’ Naast het kweken van fruit werden op veel gardeniersbedrijven winterwortelen, uien en koolrapen en later ook tomaten, fijne groenten, vroege aardappelen en poters verbouwd. In 1899 werd de veiling opgericht en kwam er een veilinggebouw aan de Berlikumervaart. De veiling is gesaneerd, maar de tuinbouw is nog steeds belangrijk, de glastuinbouw is zelfs een groeisector.

Tekst: © NoordBoek - Peter Karstkarel • Foto: © FrieslandWonderland