Alles over Goutum
FrieslandWonderland Fries Nederlands

Alles over Goutum

Goutum

Goutum is een terpdorp met een oude kern, dat sinds de jaren 60 van de vorige eeuw is uitgegroeid tot een flink forensendorp. De uitbreidingswijk Goutum-noord grenst aan het brede Van Harinxmakanaal dat lang de zuidelijke grens van Leeuwarden vormde. Door de ontwikkeling van “De Zuidlanden”, het nieuwe stadsdeel van Leeuwarden ten zuiden en westen van Goutum, wordt het dorp langzamerhand onderdeel van de stad.

De beeldbepalende gotische Agneskerk met zadeldaktoren staat op een grotendeels afgegraven terp. In de noordmuur van de kerk is de geschiedenis van de kerk af te lezen. Tussen een lappendeken van verschillende steensoorten zijn nog tufstenen resten zichtbaar. Het interieur van de kerk is in 2006 geheel gerestaureerd. In de kerk hangen twee schitterend versierde rouwborden van de adellijke familie Cammingha.
Op de plaats van de huidige Wiardaschool en het dorpshuis stond vroeger de grote Wiarda State, waar één van de drie broers Wiarda woonde. Op het stateterrein is een marmeren gedenkteken opgericht door de nazaten van de familie Wiarda. Volgens de overlevering wisten de broers Wiarda de fles goed te vinden: Wiarda State had de bijnaam “Schenkinsma State” en de iets noordelijker gelegen states van de andere broers stonden bekend als “Drinkuitsma State” en “Putsma State”. De laatste twee namen komen ook voor op oude kaarten.

Bijzonder is “De Oerfloed”, een stuk grond aan de Boksumerdyk dat in gebruik is bij de Leerschool Permacultuur. Hier worden cursussen, workshops en lezingen georganiseerd waarbij werken met en in harmonie met de natuur centraal staat. De tuin van “De Oerfloed” verschijnt als een oase in het vlakke groene land.
Ten westen en zuidwesten van het dorp, aan de overkant van de Overijsselseweg, liggen de Goutumer Nieuwlanden. Lang geleden stroomde daar het water van de Middelzee, die Oostergo en Westergo van elkaar scheidde. Tegenwoordig loopt hier, tussen Leeuwarden en Sneek, de Zwette, die het eerste traject vormt van de Elfstedentocht.

© Doarpswurk

Historie van Goutum

Goutum is een terpdorp dat in de vroege Middeleeuwen is ontstaan op een zuid-noord lopende kwelderwal waarop meer (huis)terpen zijn opgeworpen. Bijvoorbeeld de duidelijk ten zuiden van het dorp in het landschap herkenbare terp Techum, waarop een fraaie kop-halsrompboerderij uit 1904 staat. Op enkele terpen hebben staten gestaan. Op de terp van Goutum zelf, ten westen van de kerk, stond tot 1882 Wiardastate, een van de grootste staten van Friesland. De terp is aan het einde van de 19de eeuw deels afgegraven, wat aan de noordzijde aan het Fjildpaad goed is te ervaren.

De Middelzee ten westen van Goutum is in de 11de eeuw bedijkt, maar was in de loop van de 13de eeuw ter hoogte van Goutum ook al dichtgeslibd. Aan en nabij de dijk, nu de Overijsselsestraatweg, staan enkele opmerkelijke boerderijen in het Goutumer Nieuwland. De stelpboerderij op nummer 16 dateert uit ongeveer 1890 en een gelede boerderij, toen een experiment voor een nieuwe bedrijfsvoering, is in 1908 in vernieuwingsstijl ontworpen door W.C. de Groot. Aan de zuidelijke zoom van het dorp staat de grote stelpboerderij Heechhiem uit 1889 met een uitgebouwde melkkelder. Verderop aan de Wergeasterdyk staan een paar fraaie stelpen.

De Middelzeedijk is een verbindingsweg geworden die in 1827 tot rijksstraatweg naar Zwolle werd verbeterd. In de loop van de 19de eeuw groeide er lintbebouwing langs. Ook de verbindingsweg van de terpbuurt met deze wegbuurt kreeg in de 20ste eeuw lintbebouwing. Op de westelijke flank van de dorpsterp was Wiardastate de representatieve kasteelwoning met grote en hoge vleugels en een hoge toren op een omgracht terrein en een poortgebouw. Had de state aan de buitenkant door zijn robuuste voorkomen een zekere weerbarstigheid, van binnen was het een en al renaissancepracht. Aan de overzijde van de door bermsloten geflankeerde weg lagen omvangrijke tuinen die bij de state hoorden.

In 1880 werd schuin tegenover de toen nog bestaande Wiardastate een pastorie gebouwd, een twee bouwlagen hoog, blank gestukadoord herenhuis met koetshuis. De woning kwam tot stand meteen ten westen van de spoedig daarna gerooide overtuin van Wiardastate. Toen heette de door bomen omzoomde en door inmiddels gedempte sloten begrensde toegangsweg naar de dorpsterp, Singel. De weg werd later Buorren genoemd.

Op de terp is in de 11de of 12de eeuw de Agneskerk gebouwd, waarvan in het tufstenen muurwerk aan de noordzijde nog grote delen in allerlei patronen zijn te zien. In de 15de eeuw zijn het koor en de zuidelijke schipmuur vernieuwd en daarna dikwijls hersteld. De vensters zijn bijvoorbeeld in de 19de eeuw nog verkleind. De zadeldaktoren met drie geledingen en decoratieve nissengroepen dateert eveneens uit die eeuw en is ook een paar keer hersteld, zoals de jaarstenen uit 1631 en 1737 vertellen. De toren draagt een luidklok die in 1511 is gegoten door Geert van Wou en Johan Schonenborch. In het interieur van de kerk hangen twee wapenborden en acht loden platen van lijkkisten van de familie Cammingha. De preekstoel en het doophek dateren uit de 19de eeuw. Het orgel is in 1894 gebouwd door de firma L. van Dam & Zn. Ten zuiden van de kerk staat een drietal in leeftijd en uitdossing verschillende middengangwoningen hoog op de terp. Een ervan uit ongeveer 1870 heeft een front met een diepe tuin naar de Buorren en een tweede front naar het kerkpad. Een andere woning uit 1894 in neorenaissancevormen is de kosterswoning met vergaderruimte van de kerk. Aan het kerkpad is er omstreeks 1900 een paardenstal bijgebouwd. In de jaren zeventig is het dorp aan de zuidwest- en oostzijde sterk uitgebreid met woonhoven.

Aan het eind van de 20ste eeuw kreeg Goutum-Noord aan het Van Harinxmakanaal gestalte, waardoor het dorp in korte tijd met bijna 1000 inwoners groeide. Het is een brede strook, geklemd tussen een open hoogspanningstracé en het kanaal, verdeeld in een zevental nagenoeg rechthoekige gebieden. Een helder geheel, ontsloten door een rechte weg en langs het kanaal met een autonome fietsroute.

Tekst: © NoordBoek - Peter Karstkarel • Foto: © FrieslandWonderland