Alles over Jellum
FrieslandWonderland Fries Nederlands

Alles over Jellum

Jellum

Jellum ligt in de Greidhoeke ten zuidwesten van Leeuwarden. Een groot deel van het dorp ligt als een lint aan de Hegedyk. Deze dijk beschermde het dorp vroeger tegen de voormalige Middelzee. Er is een sterke band met het tweelingdorp Bears. De beide dorpen vormen samen een dorpsbelang en de dorpsfeesten wisselen elkaar af.

De oude kerk van Jellum werd in de 19e eeuw getroffen door de bliksem. De toren van deze kerk was in de wijde omtrek te herkennen: het was de hoogste van de Grietenij Baarderadeel. De vervanger uit 1895 was veel bescheidener. In de kerk ligt ‘de heer van Jellum’, Jonker Sikke begraven. Het plaatselijk eetcafé is vernoemd naar deze edelman. Rondom de kerk is nog een terp te herkennen met een stelpboerderij. Het dorp is jaarlijks het decor van de ‘Revanche Freule’. Deze kaatswedstrijd voor jongens vindt altijd plaats na de Freule in Wommels en wordt al georganiseerd sinds 1964. Het Jellumerbos werd aangelegd als een landgoed behorende bij de fraaie voormalige pastorie veldzicht. De pastorie is het geboortehuis van de Friese dichter Rely Jorritsma. In zijn testament liet hij een Rely Jorritsmaprijs opnemen. Elk jaar worden er in de kerk van Bears prijzen uitgereikt aan jonge dichters. In Jellum woonde nog een bekende Friese dichtster: Tiny Mulder. Ze schreef gedichten, (kinder)boeken, was journaliste bij het Friesch Dagblad en verzetsvrouw.

Langs de spoorlijn tussen Leeuwarden - Sneek ligt een voor deze streek unieke winkelhaakboerderij met een middeleeuwse stinswier. Deze ‘Hege Wier’ werd opgeworpen om het vee te beschermen tegen hoog water. Vroeger stond hier waarschijnlijk een stenen toren.

© Doarpswurk

Historie van Jellum

Jellum is een streekdorp met een terp-verleden. Het dorp is ruim een kilometer lang en het vertoont op enkele plekken enige concentratie, maar verder is het los van structuur. Jellum heeft zich uitgestrekt langs de Hegedyk, de dijk van de voormalige Middelzee. In het noorden, op de gemeentegrens met Menaldumadeel, kruist de spoorweg Leeuwarden- Sneek de Hegedyk en daar lag ooit de halte Jellum-Boxum. Zuidelijker staat nabij de kruising met de Smidshoeke richting Hilaard flink wat bebouwing. Er zijn keurige middengangswoningen en arbeidershuizen bij en aan de nieuwlandszijde, in de Jellumer- en Beersterpolder, bovendien flinke boerderijen.

Even verder, waar bebouwing verder ontbreekt, staat ten westen van de dijk de fraaiste notabele woning van het dorp. Het brede middengangpand is omzoomd door een parkachtige tuin waarin nog een hoge wier aanwezig is. De woning is in een decoratieve mengstijl gebouwd met geprofileerde lijsten met kuivenstukken van pleister als wenkbrauwen boven de vensters en met originele blinden. Zowel de deur van de woning als die van het mooi gedetailleerde koetshuis hebben gietijzeren roosters. De Lytsedyk voert naar een grote kop-halsrompboerderij in het oudland met een opmerkelijk hoge melkkelder.

Opnieuw zuidelijker ligt de kerkbuurt, waarbij de kerk op een iets verhoogd kerkhof aan de zijde van het oudland staat. De reeks woningen ertegenover is in het nieuwland terecht gekomen. Hier ook weer enkele middengangwoningen, maar ook kleinere huizentypen. Het kerkhof is omzoomd door een haag van beuk en linde en door leilinden.

Jellum heeft een keurige, maar niet erg spannende 19de-eeuwse zaalkerk, die oudere kerken vervangt. De vorige toren moet vooral door een fikse spits zeer hoog opgerezen zijn, maar hij is in 1832 door onweer verwoest. Er moest een nieuwe worden gebouwd. De toren heeft voor de 19de eeuw kenmerkende versieringen, zoals rondboogfriezen. Het schip van de kerk heeft grote rondboogvensters met ijzeren traceringen. Op het dak liggen blauw geglazuurde gegolfde Friese pannen.

Tekst: © NoordBoek - Peter Karstkarel • Foto: © Hendrik van Kampen