Alles over Kornwerderzand
FrieslandWonderland Fries Nederlands

Alles over Kornwerderzand

Kornwerderzand

Kornwerderzand en Breezanddijk hebben een bijzondere en korte geschiedenis. Ze zijn gesticht als werkeilanden voor de aanleg van de Afsluitdijk. Kornwerderzand is nu vooral bekend van zijn Kazematten. Deze verdedigingswerken trekken jaarlijks meer dan twaalfduizend bezoekers naar het dorp. Samen tellen de dorpen maar veertien huizen en dertig inwoners. Breezanddijk wordt een dorp genoemd omdat dat ooit administratief makkelijker was. Het is tegenwoordig één gebouw en een camping die populair is bij sportvissers.

Geschiedenis
Kornwerderzand en Breezanddijk worden ook wel de Afsluitdijkdorpen genoemd. Ze herinneren aan de aanleg van de dijk tussen 1928 en 1932. Kornwerderzand telde in die jaren een paar honderd inwoners. De meesten waren betrokken bij de aanleg van de Zuiderzeewerken. Wie niet zelf aan de dijk werkte, verzorgde de mannen die dat wel deden en hun families. Zo was er in Kornwerderzand een ziekenbarak met een dokter en verpleegkundige, een schooltje en een winkel. Ook stond op het werkeiland een houten hotel en had het zowel een protestante als katholieke kerk.
Op Kornwerderzand werd een complex van schut- en spuisluizen aangelegd, aangevuld met binnen- en voorhavens. Om dit complex en de Afsluitdijk te beschermen, werd vanaf 1931 ook de zogenaamde stelling Kornwerderzand gerealiseerd. Dit verdedigingswerk bestaat uit verschillende kazematten. Tijdens de bezetting breidden de Duitsers de stelling uit. Er is in de oorlog flink gevochten. Daarbij sneuvelde het houten hotel. Ook een aantal huizen moest het veld ruimen. Ze stonden in het schootsveld.

Bezienswaardigheden
De sluizen van Kornwerderzand zijn genoemd naar professor Hendrik Antoon Lorentz, maar ontworpen door ingenieur Dirk Roosenburg. Als voorbeelden van Nederlands watermanagement zijn ze voor buitenlandse toeristen een bezienswaardigheid. Maar als gave voorbeelden van bouwen in gewapend beton zijn ze ook de moeite waard voor bezoekers met interesse in bouwkunde.
Het Kazemattenmuseum vertelt de geschiedenis van de verdedigingswerken. Het bestaat uit vijf kazematten, een Duits wachtlokaal, een Duitse bunker, een aggregaatkazemat en een bezoekerscentrum. Bezoekers ervaren hier hoe het leven in de kazematten moet zijn geweest. Daarnaast geeft het museum veel achtergrondinformatie, bijvoorbeeld over de gevechten bij de stelling en de vlucht van de Lockheed Hudson die vlak bij Kornwerderzand neerstortte.

Wonen en leven
Nog altijd zijn de inwoners van Kornwerderzand in meerderheid werkzaam in het beheer van het waterpeil in het IJsselmeer. Het kleine dorp is niet meer zelfvoorzienend. De inwoners maken gebruik van de voorzieningen in Harlingen.

© Gemeente Sudwest Fryslân

Historie van Kornwerderzand

Deze Afsluitdijkdorpen zijn de jongste van de gemeente. Kornwerderzand kan met enige goede wil ruimtelijk en maatschappelijk nog een dorp worden genoemd. Breezanddijk niet, maar het kon deze status om administratieve redenen beter krijgen. De bewoners van Kornwerderzand en Breezanddijk zijn werkzaam aan de dijk en bij de sluizen. Beide dorpen zijn gesticht op werkeilanden van waaruit de Afsluitdijk is aangelegd.

Op Kornwerderzand is een dubbele schutsluis met binnen- en voorhavens en een reeks van tweemaal vijf spuisluizen met spuihavens. Dit complex van schut- en spuisluizen werd gebouwd tussen 1928 en 1932. De sluizen zijn genoemd naar prof. Hendrik Antoon Lorentz. De spuisluizen zijn ontworpen door Ir. Dirk Roosenburg, esthetisch adviseur van Bureau Zuiderzeewerken. Ze zijn een gaaf voorbeeld van het bouwen in gewapend beton. Ter verdediging van de dijk en de daarin liggende sluizen werden vanaf mei 1931 verschillende kazematten gebouwd: de zogenaamde stelling Kornwerderzand.

Tijdens de aanleg van de dijk vormde zich op het eiland van ongeveer 30 ha een dorp van een paar honderd inwoners. De meesten waren betrokken bij de Zuiderzeewerken, maar ook mensen die voor de verzorging nodig waren vestigden zich in de sluisbuurt. Het was een geïsoleerde gemeenschap, verstoken van allerlei comfort. Elektriciteit werd weliswaar door een oude dieselmotor opgewekt, maar telefoonverkeer was niet mogelijk. Er was een ziekenbarak met een dokter en verpleegster, een schooltje en een winkel (annex postkantoor en kapper) die dagelijks levensmiddelen kreeg aangevoerd. Een katholieke en een protestante kerk werden gebouwd, een benzinestation en een houten hotel. Omstreeks 1928 zijn huizen voor het sluispersoneel tot stand gekomen.

Tijdens de bezetting werd de stelling door de Duitsers uitgebreid met een aantal kazematten. Kornwerderzand kwam de oorlog niet ongeschonden door. Zo is het houten hotel in 1940 afgebrand en werden enkele huizen van het sluispersoneel opgeruimd omdat ze in het schootsveld stonden. De schade is hersteld. Breezanddijk is een werkeiland met een haven aan de IJsselmeerzijde; ’s zomers wordt het op een tjokvolle camping bevolkt met sportvissers.

Tekst: © NoordBoek - Peter Karstkarel • Foto: © Hendrik van Kampen