Alles over Terwispel
FrieslandWonderland Fries Nederlands

Alles over Terwispel

Terwispel

Terwispel ligt in het westen van de gemeente Opsterland, dichtbij Gorredijk, de grootste kern van Opsterland. Terwispel is één van de oudere nederzettingen van de gemeente en was vroeger een boerendorp. Het dorp ligt op de grens tussen twee landschapstypen. Ten westen van het dorp ligt het open landschap en ten oosten het coulisselandschap en is een mengvorm van een wegdorp en een waterstreekdorp. De weg "De Streek" en het water "De Nieuwe Vaart" vormen een kruising waarlangs het dorp zich heeft ontwikkeld.

Het Alddjip (Koningsdiep) had enkele zijstroompjes. Een daarvan ontsprong tussen Terwispel en Kortezwaag. De benaming stroomopwaarts was achtereenvolgens Mûdjip, Wispel en Alde Ie. De Wispel heeft aan Terwispel zijn naam gegeven.

Terwispel was een aantal eeuwen geleden een groot dorp wat uitgestrektheid betreft. Samen met Beets werd het de hooischuur van Opsterland genoemd. De huidige Bûtewei heette in 1664 dan ook de Wispeler Hooywech. Terwispel was een zeer uitgestrekt dorp tussen Gorredijk, Langezwaag, Oldeboorn en Nij Beets. Het dorp was zeer dun bevolkt en verre van rijk. Terwispel ontwikkelde zich in de 19e eeuw snel door de lage vervening waardoor Venebuurt, Kolderveen en Tijnje ontstonden. In de historie van Terwispel speelt de strijd tegen het water een belangrijke rol. Nog altijd is een stukje noeste arbeid uit de 15e eeuw bewaard gebleven. De bewoners groeven toen zelf de Wispelder Walle om zich te beschermen tegen het opkomend water van met name de Ie en de Wispel.

Rond 1852 werd de Nieuwe Vaart gegraven. De vaart sneed het dorp in twee helften. De brug die beide dorpshelften met elkaar verbindt wordt dan ook de Spaltenbrêge genoemd. Op de hoek bij de brug werd een coöperatieve zuivelfabriek gesticht. De Nieuwe Vaart maakt nu onderdeel uit van de recreatieve vaarroute door de gemeente Opsterland en Zuidoost Friesland, de Turfroute.

Colofon:
Tekst: © Gemeente Opsterland

© Gemeente Opsterland

Historie van Terwispel

Terwispel is een streekdorp dat voor de verveningen in de 19de eeuw een dorp in een zeer vruchtbare streek werd genoemd. Met in het noorden tot het Oud- of Koningsdiep – de bovenloop van de Boarn – goede weilanden en ten zuiden hoog, vruchtbaar bouwland. Tussen de rijweg en de noordelijker lopende Oude Dijk was het land al vroeg vergraven en daar stond juist de kerk. In het zuidoosten hoorden de buurt Trimbeets – nu horend bij Gorredijk – en ten zuidwesten de buurt Klieze (of Klidse, Klisse) waar ook al vroeg land was vergraven, bij Terwispel. Verder in het westen hoorde ook de streek waar Tijnje zich zou ontwikkelen bij dit dorp.

In 1848 werd ten oosten van de buurt de Nieuwe Vaart gegraven die voor een goede verbinding met Gorredijk zorgde en die ten noordwesten van Terwispel bovendien de vervallen middenloop van de Boarn verving. De lage verveningen brachten een sterke groei teweeg. Woonden aan het begin van de 19de eeuw ongeveer 500 mensen in het dorpsgebied van Terwispel, in 1895 waren het er 2400. De groei vond vooral plaats in de omgeving van de intussen al vernieuwde ophaalbrug over de Nieuwe Vaart. Terwispel kreeg met de waterbuurten Kolderveen en Spaltenbrêge de vorm van een kruisdorp met bebouwing aan de oude Streek en aan de vaart. Op de hoek bij de brug werd een coöperatieve zuivelfabriek gesticht. De buurschap Tijnje ging na een sterke groei een toekomst als zelfstandig dorp tegemoet.

De hervormde kerk is in 1864 gebouwd op de plaats van de oude kerk. Het is een zaalkerk met een driezijdig gesloten koor en door lisenen gelede muren waarin vrij grote rondboogvensters staan. De toren is ingebouwd en wordt in de westelijke gevel met drie grote rondboogvensters eveneens door lisenen gemarkeerd. In de toren hangt een klok, in 1694 gegoten door Petrus Overney. De toren wordt bekroond door een ingesnoerde spits. Dorpsuitbreidingen hebben aan de noordwestelijke zijde (Smidte) en de zuidoostelijke zijde (Mounesleat/Visserwei) plaatsgevonden.

Tekst: © NoordBoek - Peter Karstkarel • Foto: © FrieslandWonderland