Alles over Tjerkwerd
FrieslandWonderland Fries Nederlands

Alles over Tjerkwerd

Tjerkwerd

Nog geen vier kilometer onder Bolsward ligt Tjerkwerd. Het dorp heeft ongeveer vierhonderdvijftig inwoners en vormt daarmee de kern voor de vele omliggende buurtschappen. Met de ligging aan de Bolswarder trekvaart en het Van Panhuyskanaal is Tjerkwerd een geliefde woonplaats voor watersportliefhebbers.

Geschiedenis
De naam van het dorp is een samenvoeging van twee oude Friese woorden, die samen de ontstaansgeschiedenis van de plaats vertellen. Het eerste deel Tjerk is Fries voor kerk. Met de toevoeging -werd wordt een terp bedoeld. Deze toevoeging komt in Fryslân heel vaak voor. Zo liggen rond Bolsward onder andere Burgwerd en Hartwerd.
Water speelt een belangrijke rol in de historie van het dorp. De Hemdijk ten zuiden van Tjerkwerd geeft aan waar rond 1100 de Middelzee lag. Deze dijk moest de inwoners beschermen tegen het water. Ook de Bolswarder trekvaart en het Van Panhuyskanaal waren belangrijk voor de handel en groei van het dorp.
Tegenwoordig varen hier tijdens de zomerdagen volop pleziervaartuigen. In het kader van Het Friese Merenproject heeft het dorp verschillende watersportvoorzieningen gekregen. Zo is de gehele oever geschikt gemaakt voor het aanleggen van boten en kreeg het dorp een eigen haventje.

Bezienswaardigheden
Rond 1600 woonden in Tjerkwerd de grietmannen van Wûnseradiel. Hier stond Waltastate, de woning van de familie Van Cammingha. Deze rijke familie had naast het eiland Ameland ook veel grond in Leeuwarden. Toen de laatste grietman Watse van Cammingha in 1668 overleed, liet zijn vrouw Rixt van Donia ter nagedachtenis een marmeren beeld van hem maken. Als rijkste vrouw van Friesland had ze genoeg geld om in de kerk van Tjerkwerd een rijk versierde graftombe voor haar man te laten bouwen.
Rond 1800 werd Waltastate gesloopt en ook het marmeren zelfportret werd vernield. Jaren later zijn restanten van dit beeld teruggevonden. Deze overblijfselen zijn gerestaureerd en zijn nog altijd zichtbaar in de kerk. Het dak van de kerk is de ideale woonplaats voor een grote kolonie meervleermuizen.

Wonen en leven
Kinderen uit het dorp kunnen naar de eigen peuterspeelzaal en basisschool De Reinbôge. In september 2010 is de school heropend na een grondige renovatie en uitbreiding. De school huisvest tegenwoordig onder andere een bibliotheek en de kinderopvang. Het kaatsveld is in de zomer de plek waar inwoners elkaar tegenkomen. Tjerkwerd heeft enkele galerieën, een theetuin annex bocante en een kerkje met nijverheidszaken. Veel inwoners gebruiken de faciliteiten van Bolsward waarmee het dorp, net als met Workum, een goede busverbinding heeft.

© Gemeente Sudwest Fryslân

Historie van Tjerkwerd

Tjerkwerd is een dorp met een dubbel karakter. Het is een terpdorp met een compacte bebouwing in een wirwar van smalle straatjes met 19de-eeuwse woningen en de kerk. Maar het heeft ook een langgerekte waterbuurt langs de Workumer Trekvaart met bebouwing waarin nette woonhuizen van omstreeks 1900 domineren en waar de gereformeerde kerk met een hoogst decoratieve voorgevel plaats kon krijgen.

Het Van Panhuyskanaal komt als vrij jonge waterverbinding van Makkum naar het achterland bij Tjerkwerd op de Trekvaart uit. Ten noorden liggen de bij Tjerkwerd horende buurschappen Eemswoude en Baburen en ten zuiden, aan weerszijden van de Hemdijk, Jonkershuizen en Arkum. Aan de vaart staat de pastorie uit 1748 die verschillende malen is verbouwd.

Het muurwerk van de oude kerk dateert deels mogelijk nog uit de 12de eeuw, maar in 1888 is het kerkgebouw vernieuwd of ommetseld. Tjerkwerd kreeg toen ook een echte kerktoren met spits; de oude had niet veel voorgesteld. Binnen bezit de kerk fraai meubilair, waarvan de herenbank en vooral de preekstoel met verfijnd gesneden bijbelse taferelen de hoogtepunten vormen.

Omdat de Cammingha’s naast het eiland Ameland en flinke bezittingen in Leeuwarden ook in Wûnseradiel grote belangen hadden, woonden de laatste Cammingha’s als grietmannen van Wûnseradiel op Waltastate in Tjerkwerd. Die is omstreeks 1800 gesloopt en er staat nu een robuuste boerderij. In de kerk is onder de orgelgalerij een groot grafmonument te vinden, de restanten van een grote tombe met opbouw. Watse van Cammingha was bij zijn dood (1668) zeer vermogend. Rixt van Donia bleef als rijkste vrouw van Friesland achter. Zij kon zich dus een kostbaar grafmonument permitteren met zelfs portretbustes van zichzelf en haar man in marmer. Tijdens de revolutie die de Bataafse Republiek inluidde is het monument vernield, maar enkele tientallen jaren later is van de restanten weer een indrukwekkend geheel gemaakt. Het is het hoogtepunt van de fraai met zeventiendeeeuws meubilair ingerichte kerk, waarvan de kap huisvesting biedt aan een grote kolonie meervleermuizen.

Tekst: © NoordBoek - Peter Karstkarel • Foto: © FrieslandWonderland