Alles over Waaxens
FrieslandWonderland Fries Nederlands

Alles over Waaxens

Waaxens

Het kleine terpdorp Waaxens ligt net als de zusterdorpen Brantgum en Foudgum langs de weg van Dokkum naar Holwerd. In een goedereninventaris van het klooster Fulda uit het jaar 744 is het dorp al aangegeven als ‘Wacheringe’.

Uniek is het oude poortgebouw, één van de acht overgebleven stinspoorten in Fryslân. De poort hoorde bij de voormalige Sjuxma-state. Op de plaats van de state staat nu een boerderij die dateert uit de achttiende eeuw. De gracht en de poort geven een mooi beeld van de sfeer van vroeger. Het beeldbepalende zeventiende eeuwse poortgebouw is in 2012 geheel gerestaureerd. De voorgevel is versierd met een mooie gevelsteen met de wapens van de adellijke families Botnia en Harinxma.

De Sint-Thomaskerk staat op een hoge terp van ruim vijf meter. In de oostelijke binnenmuur van de toren zijn fragmenten zichtbaar van een twaalfde eeuwse voorganger. De kerk kreeg een gotische stijl in de vijftiende eeuw.
In de achtertuin van de voormalige pastorie heeft een dominee ooit Zuid-Limburgse wijngaardslakken gekweekt. Deze grote slakken komen nog steeds in het dorp voor.

Ten oosten van het dorp loopt nog de oude, ongeasfalteerde weg van Holwerd naar Dokkum, die nu een prachtige wandelroute vormt. Door de weidse groene greiden kunt u een wandeling maken naar de fraaie terpdorpen Brantgum en Foudgum.
Op een steenworp afstand ligt het Werelderfgoed Waddenzee met haar fraaie natuur. Vanaf de pier van het nabijgelegen Holwerd kunt u de boot nemen voor een dagje Ameland. Een paar kilometer naar het zuidoosten ligt het unieke vestingstadje Dokkum.

© Doarpswurk

Historie van Waaxens

Waaxens is een vrij uitgestrekt terpdorp dat in de tweede helft van de 8ste eeuw als Wacheringe voor het eerst in de bronnen voorkomt. De bijna vijf en een halve meter hoge terp kan enkele eeuwen voor het begin van de jaartelling zijn ontstaan en heeft door de eeuwen heen een geringe bebouwing gekend. Noch in de bebouwing, noch in de parcellering is enige systematiek te ontdekken, al lijkt het er wel op dat de weinig afgegraven terp een min of meer rechthoekige omvang heeft gehad.

Het dorp had geen waterverbinding met de omgeving, ongeveer 800 meter ten noorden loopt de Opvaart naar de westelijk gelegen Holwerdervaart. De Opvaart liep naar de vroegere state Tjessens die in een fraai park – gerooid in de tweede wereldoorlog – was gelegen. De weg van Holwerd naar het zuiden meanderde aanvankelijk noordelijk om de terpvoet van Waaxens. De doorgaande rijweg die rondom 1860 tussen Holwerd en Dokkum is aangelegd kwam aan de zuidkant over de terpflank te lopen.

Ten westen van de weg staat de stinspoort van Sjucksmastate. De poort staat op een schuinsverschoven rechthoekige plattegrond en de bogen hebben vormen van verschoven ellipsen, waardoor de schuinte optisch wordt gecorrigeerd. Aan de veldzijde een maskaron op de sluitsteen en een steen uit 1668 met de wapens van Harinxma en Botnia. Aan de hofzijde is de geveltop doorzeefd met duivengaten. Naast de kerk staat de pastorie met een voorgevel die is voorzien van neorenaissance sierwerk, zoals rusticablokken, diepreliëf, diamantkoppen, een panelen-fries, boogtrommels met metselmozaïek en putti.

De gotische kerk is eenbeukig met een koor met driezijdige sluiting en een slanke in het kerklichaam opgenomen zadeldaktoren. De kerk is in de eerste helft van de 15de eeuw vernieuwd met gebruikmaking van het oude bouwmateriaal. De westgevel is modern: het kerkje is in 1962 gerestaureerd. Het interieur heeft sfeervol 17de-eeuws meubilair en er is een verrassend zandstenen epitaaf voor Douwe van Aylva, die in 1592 voor Deventer viel.

Tekst: © NoordBoek - Peter Karstkarel • Foto: © Hendrik van Kampen