Alles over Wons
FrieslandWonderland Fries Nederlands

Alles over Wons

Wons

Net boven Makkum, op nog geen vijf kilometer van de Afsluitdijk ligt Wons. Deze locatie, zo vlak bij de belangrijkste toegangsweg tot Noord-Holland, zorgde er voor dat het dorp een belangrijke rol speelde in de Tweede Wereldoorlog. Wons telt ongeveer driehonderd inwoners.

Geschiedenis
Het dorp komt onder verschillende namen voor in de geschiedenisboeken. Een document uit 1270 spreekt over Wildinghe. Een eeuw later gebruikt men de naam Woldens. Later verandert dit in het huidige Wons. In het dorp stond vroeger het rechtshuis, waarmee Wons de hoofdplaats werd van de voormalige gemeente Wûnseradiel. Dankzij haar ligging aan de Afsluitdijk kreeg Wons tijdens de mobilisatie een belangrijke rol toebedeeld. In Wons en buurdorp Kornwerderzand bouwde het leger stellingen om de Duitse soldaten zo lang mogelijk tegen te houden. De Wonsstelling was de laatste hindernis voordat de Duitse troepen de Afsluitdijk bereikten. De stelling moest in korte tijd gebouwd worden. Het lukte de Nederlandse soldaten niet om goede loopgraven en kuilen te maken. Vandaar dat ze verstopt lagen achter bulten van grond en hout. Deze bulten vielen natuurlijk meteen op. De slecht gebouwde stelling kreeg dan ook al snel de bijnaam ‘Wee-ons’. In Kornwerderzand zijn in het Kazemattenmuseum foto’s en voorwerpen te vinden die herinneren aan de eerste oorlogsdagen in Fryslân.

Bezienswaardigheden
Midden in het dorp staat de Hervormde Kerk. Door bewoners wordt het gebouw ook wel de Wonser theebus genoemd. Deze bijnaam dankt het godshuis aan de opvallende vormgeving. De kerk uit 1728 heeft acht muren en een tentdak dat me een klokkenkoepeltje is bekroond. Op het torentje staat geen haan, maar een hert dat ook in het dorpwapen terugkomt.
In één van de kerkmuren is de gedenksteen van de Friese dichter Jan Cornelis Pieter Salverda gemetseld. Salverda was naast dichter ook schoolmeester aan de basisschool in het dorp. Hij was een uitstekende leerkracht en bezocht in zijn vrije uren de kinderen op de boerderijen die niet naar school konden. Ondanks zijn harde werk, verdiende hij erg weinig. Hij stierf dan ook in diepe armoede. Zijn begrafenis in 1836 werd betaald door een aantal rijke boeren. Op het kerkhof is zijn grafsteen te bezichtigen.

Wonen en leven
In het dorp staat de J.C.P. Salverda Skoalle. De basisschool is vernoemd naar de bekende schoolmeester. Daarnaast kent het dorp een levendig verenigingsleven. Een koor, biljartclub, voetbalvereniging en schaatsclub zijn slechts enkele voorbeelden. Boodschappen worden gedaan bij de SRV-man en rijdende bakker, die twee keer per week het dorp bezoeken. Voor overige zaken gaan de inwoners naar Makkum.

© Gemeente Sudwest Fryslân

Historie van Wons

Aan het terpdorp Wons dankt de grietenij haar naam. Ook is het een dorp dat er ooit met het rechthuis het middelpunt van was. Nu straalt het die functie niet meer uit. Het ligt tegenwoordig zelfs wat afzijdig sinds het vrij drukke verkeer richting Makkum om het dorp wordt geleid.

De bebouwing bestaat uit bescheiden, sfeervolle huizen en enkele representatieve rentenierswoningen en vooral aan de zuidzijde liggen ook boerderijen. De kerk is daardoor het brandpunt bij uitstek. Die staat midden op de terp in gezelschap van de pastorie links en de voormalige school rechts aan de dorpsstraat met een aardige, compacte bebouwing. De bebouwing staat verder aan de uitvalswegen: de Noorderlaan, Wildingelaan en Weersterweg en er is een vrij jong buurtje bij de Melkvaart.

In het midden staat heel parmantig de centraalbouwkerk, een zeldzaam type, specifiek ontwikkeld voor de protestantse eredienst waar men zich kan scharen rond de dienst van het woord. Zij werd in 1728 gebouwd ter vervanging van een middeleeuwse kerk achter een zadeldaktoren. Het gebouw vertoont een verfijnde afwisseling van acht brede en smallere muren. In de brede staan grote rondboogvensters. Het piramidedak wordt bekroond door een koepeltorentje met balustrades, galmgaten en uurwerken. Binnen heeft de kerk een kansel uit 1681, een galerij tegenover het preekmeubel en een orgel in een paarsrode kleur met lichte ornamentiek uit 1891.

Wons heeft lang een belangrijke bodemschat gehad, maar nadat die in 1941 en 1961 bij archeologisch onderzoek werd ontdekt, is zij naar het kerkmuseum in het verre Jannum aan de andere kant van Friesland overgebracht. De schat bestaat uit aanzienlijke fragmenten gebeeldhouwde roze Bremer zandsteen die in de vroege 14de eeuw mogelijk een koorhek vormden. Ze dragen voorstellingen van apostelen, maar ook de geboorte van Christus en het Lam Gods is erop te zien. Wat de kerk nog wel bezit is een grote gedenksteen voor J.C.P. Salverda (1783-1836), een romantisch Fries dichter die schoolmeester in Wons was.

Tekst: © NoordBoek - Peter Karstkarel • Foto: © Jan Dijkstra