Alles oer Koudum
FrieslandWonderland
NederlandsDuitsEngels

Alles oer Koudum


Deel:

-

-

Koudum

Koudum

It komdoarp Koudum telt in lytse trijetûzen ynwenners en leit sintraal yn it Nasjonaal Lânskip Súdwest Fryslân. Flakby de Fryske marren en de bosken fan Gaasterlân. It doarp hat in rom winkel-oanbod en goede foarsjennings.

Skiednis
De namme Koudum is nei alle gedachten ôflaat fan kol en widum wat it heechste punt fan de bosk betsjut. Ûnder de namme Kolwidun komt it doarp yn de 10e ieu al foar yn it register fan in Dútsk kleaster yn Werden. Goed fiifhûndert jier lang, oant 1984, wie Koudum it haadplak fan de gritenij en lettere gemeente Himmelumer Oldeferd.

Koudum leit op in sânrêch ('stuwwal') út de iistiid mei fan âlds rûnom wetter. Eartiids mear as hjoed-de-dei, want ferskate markes om it doarp hinne waarden yn de 19e ieu ynpoldere.

Fan âlds is Koudum in agrarysk doarp. Dat tanket it net yn it lêste plak oan de fruchtbere humus, dêr`t in grut part fan de sângrûn rûnom mei bedutsen is. Tel dêrby op it feit dat it doarp yn ’e smoute leit en it is te ferklearjen wêrom't lânbouwers en túnkers yn dizze streek altyd goed buorke hawwe.

Bysûnderheden
In soad bysûnderheden hat dit fan oarsprong agraryske doarp net. It neamen wurdich binne de herfoarme tsjerke en de stellingmûne De Vlijt.

Foarsjennings
Koudum hat in regiofunksje en biedt tal fan foarsjennings op it mêd fan basis- en fuortset ûnderwiis, tsjinstferliening, detailhannel en sport. Foar in doarp fan dy omfang hat Koudum in rom winkeloanbod. Dat wurdt, lykas de hoarekafoarsjennings yn it doarp, stimulearre troch de groei fan it (wettersport)toerisme.

Koudum dielt in treinstasjon mei Molkwar en is dêrmei sawol oer it spoar, de dyk as it wetter hiel goed berikber. Der binne busferbiningen nei ûnder oaren Boalsert, Warkum, Balk en De Lemmer.

© Gemeente Sudwest Fryslân

Histoarje fan Koudum

It komdoarp Koudum wie oan de gemeentlike weryndieling yn 1984 ta it haadplak fan Hemelumer Oldeferd en leit op in lange, hege sânrêch dy’t op it heechste punt mear as seis meter heech is. En of‘t dat net genôch wie, boude men der yn it begjin fan de 17e ieu op inisjatyf fan de grytman in toer by de âlde tsjerke, dêr‘t de romp fan hast tritich en de spits noch ris mear as tritich meter heech wie. Yn de gânse Súdwesthoeke moat it silhûet fan Koudum te sjen west ha. De toer wie in beaken foar de skippers op de Sudersee. Dat wie sa, want healwei de 19e ieu binne tsjerke en toer ferfongen troch de hjoeddeiske.

It doarp lei – en dat is opmerklik – yn de 17e ieu al breed útstrekt op de sânrêch, oan trije likernôch parallel rinnende strjitten. Dat binne no de Bovenweg, de Onderweg en de Onderweg dy‘t fan it westen nei it easten ta sawat in kilometer lang binne. Koudum is lange tiid fierwei it tichtst befolke plak in de wide omkriten. Der soenen om 1620 hinne al ûngefear hûndert huzen stean en : “Ook liggen deeze huizen zeer vermaaklyk in eene zaverige, vruchtbaare en lommerryke landouwe.” It nijsgjirrige doarp luts deftige persoanen oan, sa as de Galama’s, Epema’s, Donia’s dy‘t dêr harren stinzen en staten bouden.

De tsjerke stiet op de súdwestlike flank fan de sânrêch. Se is yn 1857 boud op it plak fan de âlde tsjerke, dy ‘t wijd wie oan de H. Martinus. De nije tsjerke is robúst, mar fan arsjitektuer net besûnder. De ferrassing is yn it ynwindige te finen, want it besûndere meubilêr is der opnij pleatst. Benammen de kânsel is opfallend omdat it preekmeubel mei snijwurk fan pylders, friezen en panelen mei blomme- en fruchteguirlandes, rêst op sân pylders fan moarmer yn in foarm dy‘t ek bekend is út de Amsterdamske Westertsjerke. Men ornearret dan ek dat de preekstoel út Hollân ôfkomstich is.

Mids yn it doarpspatroan fan strjitsjes stiet oan de Vermaningseweg de beskieden meniste fermanjetsjerke. Se is net folle grutter as de huzen der omhinne, mar fuortendaliks werkenber oan de rûnbôgen fan finsters en doar en in grut rûn finster yn de geveltop. Yn de nei-oarlochske perioade is Koudum flink yn omfang groeid. Oan alle rânen kaam wol wat wenningbou, mar kloeke doarpsútwreidings binne oan de súdeastlike en súdwestlike kanten ûntwikkele. Om de kom fan it doarp fan drok ferkear te ûntlêsten is de autodyk mei in bôge om de bebouwing hinne lein.

Mear as trije kilometer noardlik fan Koudum lei eartiids de by it doarp hearrende buert Terwisga, dy ‘t fanâlds Kolderwiske neamd waard. De buert lei foar de yndiking fan it Warkumer Nijlân oan see. Hjoeddei fine we dêr noch twa groepen flinke boerepleatsen mei de nammen Grutte en Lytse Wiske.

Fan Hylpen oant Himmelum hat oer Koudum ienris de Koudumer Slieperdyk (1732) fan de ferneamde wettersteatkundige Willem Loré rûn. By de ôfslach nei Hylpen leit by de Grutte Wiske noch in stikje. It grutste trasee fan dy krusing ôf nei Koudum ta is koartlyn ferbrede ta autodyk, sadat der net mear fan it besûndere profyl fan de ieuwenâlde Koudumer Slieperdyk geniete wurde kin. By it heechlizzende Koudum wie de dyk net needsaaklik, mar súdliker waard de wetterferdigening wer opnaam, fan Galamadammen ôf oan it ek wer heechlizzende Himmelum ta. Tusken de Moarre en de Fluezen yn mei yn ‘e buert markes en puollen kaam yn 1732 in trochfeart foar it wetterferkear tusken Starum en Snits. Dat barde op kosten fan in riedshear foar it Hof van Friesland, dy‘t der dêrnei foar ivich tol heffe mocht. Der kaam in robúst slûzekompleks: de Galamadammen. Der leit no in brêge. By de wetterwurken stie in bûtenpleats en, sa as in boarne út it lêst fan de 18e ieu meldt: “Ook is hier eene aangenaame Herberg, alwaar in den Zomer veel lieden komen om meervisch te eeten, die hier in overvloed te vinden is.“ It kloeke tolhûs is yn 1945 troch brân ferwoeste, mar der stiet no wer in nij hotelrestaurant.

Tekst: © NoordBoek - Peter Karstkarel • Foto: © FrieslandWonderland

Webshop

Mogelijk hebben de volgende produkten uit onze webshop ook uw interesse. Deze produkten worden u aangeboden in samenwerking met diverse uitgeverijen, erfgoedinstellingen en fotografen.