De kleinste vissershaven van Europa Het haventje van Laaksum wordt wel de kleinste vissershaven van Europa genoemd; en Laaksum zelf het kleinste vissersdorp. Harde bewijzen daarvoor zijn er niet, maar het haventje is hoe dan ook een bijzondere plek. Hier kwam in 1345 een deel van het leger van graaf Willem IV van Holland aan land, hetgeen leidde tot de beroemde Slag bij Warns. Minder bekend is dat er op 10 juni 1498 opnieuw gevochten werd. Deze Slag bij Laaxum luidde het militaire einde in van de Friese Vrijheid. Tegenwoordig is het een vreedzame, rustige en schilderachtige plek. Eeuwenlang is op het Vrouwenzand, een ondiepte ten zuiden van Laaksum, gevist op bot. Na de afsluiting van de Zuiderzee in 1932 verdween de visserij langzamerhand. De Laaksumer bot, in 2009 officieel erkend als streekproduct, wordt alleen nog gevangen door de broers Jan en Joop de Vries.

Staniastate In het dorp Oentsjerk stonden ooit vier staten. Nu is alleen Staniastate nog over aan de weg naar Oudkerk. Achter het toegangshek doemt het 19de eeuwse landhuis, omgeven door een fraaie tuin in landschapsstijl, op. De in neo-classicistische stijl gebouwde state wordt geflankeerd door twee bijgebouwen. De tuin is door de tuinarchitect L.P. Roodbaard ontworpen en bevat enkele vijverpartijen en bijzondere tuinsieraden zoals een eendengrot. De geschiedenis van de state gaat terug tot de 16de eeuw. De eerste bekende eigenaar was Jeppe van Stania. In de 18de eeuw betrok grietman Hans van Haersma de state, die hij liet verbouwen. De tuin werd in de toen modieuze barokstijl door de stadhouderlijke hovenier Johann Hermann Knoop uit Leeuwarden aangelegd. Staniastate werd in de 19de eeuw ook als zomerverblijf gebruikt. Belangrijke eigenaren waren Jan Hendrik van Boelens en Wilco Julius van Welderen baron Rengers, beiden burgemeester van Leeuwarden. In 1889 vond een bijzonder huwelijksfeest plaats, van Willem van Rengers en Adeline barones van Heemstra, afkomstig van Fogelsanghstate te Veenklooster. De laatste Rengers, freule Clara, bewoonde de state tot 1930. Hierna werd het landhuis eigendom van het Sint Anthonygasthuis te Leeuwarden en kreeg de functie van uithof van het Fries Museum. In 1963 werd Staniastate aan de gemeente Tietjerksteradeel en het park aan Staatsbosbeheer verkocht. Nu herbergt het gebouw een kantoor en een restaurant. Toegankelijkheid: Hoofdgebouw niet te bezichtigen. Park vrij toegankelijk. Brasserie met terras is open op zaterdag en zondag vanaf 10.00 uur op afspraak.

Midlum, bij Kanaalweg 27: Hopmansbrug De oude trekvaart tussen Harlingen en Franeker volgde juist ten oosten van Harlingen een zeer bochtig traject, dat in de in de jaren '70 van de vorige eeuw in erbarmelijke toestand verkeerde. Te langen leste besloot men in 1894 een afsnijding te graven, bedoeld voor een beter transitoverkeer tussen de zeehaven en het achterland. De Hopmansbrug vormde onderdeel van het totale project. In het zuidelijke landhoofd van de brug is een stroomboog gemetseld. Het ijzerwerk aan de draaibrug werd geleverd door de ijzergieterij 'Hollandsche IJssel' te Oudewater. De brugwachterswoning op de noordelijke oever is eveneens in 1894 gebouwd, naar een gestandaardiseerd ontwerp van Provinciale Waterstaat.

Uitwateringssluis In Groningen werd de waterhuishouding vroeger geregeld door zijlvesten, een Groninger benaming voor waterschap. Het Aduarderzijlvest was verantwoordelijk voor de afwatering van het gebied ten noorden van Aduard. Hiervoor bouwde het zijlvest in 1706 een bakstenen uitwateringssluis bij het gehucht Aduarderzijl, op het punt waar het Aduarder Diep uitmondt in het Reitdiep. Bij de afsluiting van het Reitdiep in 1867 werd een nieuwe grotere uitwateringssluis naast de oude sluis gebouwd. De uitwateringssluis bestaat uit een in baksteen gemetselde constructie, met twee doorlaatopeningen. Aan de landzijde is het metselwerk fraai versierd met gebogen randen, en een middenpijler waarop een hardstenen gedenksteen is aangebracht met de namen van de bestuurders van het waterschap. Aan de landzijde is een brug geplaatst over het Aduarderdiep, met fraai gedetailleerde smeedijzeren leuningen. Na de afsluiting van het lauwersmeer in 1969 heeft de Aduarder uitwateringssluis geen waterkerende functie meer. In 1992 werd het complex gerestaureerd.

Bij Britteburg 1: draaibrug In het centrum van Aldeboarn liggen twee ijzeren draaibruggen over het riviertje de Boorne. De draaibrug bij Britteburg 1 is een eenvoudige stalen constructie met twee verticale staanders, met elkaar verbonden door een boog. Aan de zijde van het scharnierpunt van de brug is in de kade een gemetseld looppad aangebracht, waarbinnen het uiteinde van de brug kon draaien als de brug werd opengedraaid.

Schutsluis In het begin van de negentiende eeuw werd ter ontsluiting van het veengebied in oost-stellingwerf een kanaal gegraven, de Opsterlandsche Compagnonsvaart. Om het hoogteverschil tussen Oosterwolde en de Drentse grens te overbruggen, werden een aantal schutsluizen voor de scheepvaart aangelegd. Bij de Industrieweg in Appelscha werd de schutsluis 'het Zevende verlaat' aangelegd ('verlaat' is een in het noorden gebruikte term voor sluis). De schutsluis werd oorspronkelijk in 1819 gebouwd en in 1890 vernieuwd. De sluiskolk heeft gemetselde sluiswanden, over het buitenhoofd ligt een smalle ijzeren ophaalbrug voor voetgangers. Naast de sluis werd in 1890 een sluiswachterswoning gebouwd, in de traditionele stijl van een Stellingwerfse boerderij. De sluiswachterswoning is in 1955 gerestaureerd.

Kalkoven Van de ooit talrijke kalkbranderijen in de provincie Groningen zijn slechts twee bedrijven anno 2002 overgebleven: de kalkoven in Appingedam en de kalkovens van de Fa. Wigboldus in Garmerwolde. De drie kalkovens in Garmerwolde zijn door een verbouwing tot woonhuis sterk veranderd, maar de oven in Appingedam verkeert nog geheel in de oorspronkelijke staat. De kalkoven staat op het terrein van gemeentewerken, Dijkhuizen 36. In 1900 werd op deze plaats aan het Damsterdiep een kalkbranderij gesticht door B. Dijkstra, onder de naam 'de Fivel'. Later wordt het complex overgenomen door de dakpannenfabrikant N.J.Doornbos uit Opwierde. In 1923 wordt een schelpenlift met elektrische aandrijving gebouwd, welke in 1987 werd overgebracht naar de kalkbranderij in het openluchtmuseum te Enkhuizen. De kalkoven was tot in de jaren zestig nog in bedrijf. De oven bestaat uit een hoge, ronde, flesvormig gemetselde constructie, met een uitkragend deel aan de bovenzijde.

Graanpakhuis Aan de Vaart Noordzijde werd in 1916 dit forse graanpakhuis met een hoogte van 18,5 meter gebouwd naar een ontwerp van architect Y.D.Haverhuis. In het gebouw met 5 verdiepingen was niet alleen opslagruimte ondergebracht, maar ook een machinekamer en een wagenberging. Het graanpakhuis heeft een constructie van gewapend beton, aan de buitenzijde met baksteen bekleed. Aan de rechterzijde bevinden zich op alle verdiepingen houten laaddeuren. Van hier uit konden de goederen in- en uitgeladen worden naar de schepen die direct voor het pakhuis in de Vaart aanlegden. Ook kon het graan via een zuigbuis vanuit de bovenste verdieping van het pakhuis worden opgezogen vanuit de vrachtschepen.

Sluiswachterswoning In 1861 kreeg Assen een vaarverbinding met Groningen via het Noord-Willemskanaal. Het kanaal takte iets ten westen van het centrum van Assen af van de Vaart, het laatste stuk van de Drentsche Hoofdvaart. Direct na het begin van het kanaal werd een schutsluis aangelegd. In de jaren zeventig van de twintigste eeuw werd het Noord-Willemskanaal ten westen van de stad omgeleid, en werd het oude kanaaltracé door het centrum gedempt. Ook de oude schutsluis verdween, maar het sluiswachtershuis bleef staan. Het sluiswachtershuis aan de Sluisstraat bestaat uit een eenvoudig rechthoekig bakstenen huis met traditionele vensters en een zadeldak. De voorgevel is witgepleisterd.