Alles over Rijs
FrieslandWonderland Fries Nederlands

Alles over Rijs

Rijs

Rijs is een streekdorp in het zuiden van Gaasterland, vlakbij het IJsselmeer. Begin 16e eeuw was er een uithof van het Sint-Odulphusabdij in Hemelum De Amsterdamse regent Hiob de Wildt heeft een belangrijke rol gekregen in de ontwikkeling van Rijs. In de 17e eeuw vormde hij het heuvelachtige heideterrein om naar het Rijsterbos. Hij liet ook een landhuis bouwen: Huize Rijs.

Het Rijsterbos werd aangelegd in barokstijl met rechte lanen en zijlanen. Het landgoed werd In 1834 eigendom van de adellijke familie van Swinderen. Ze lieten een nieuw slot bouwen en legden een slottuin aan in Engelse landschapsstijl. De hoge slotmuur is nog steeds te bewonderen.

Er werd in die tijd ook veel land ontgonnen en productiebos geplant. Het eikenhout werd verkocht aan leerlooierijen. Begin 20e eeuw werden er veel villa’s en hotels gebouwd. De villa ‘Mooi Gaasterland’ uit 1912 is hier een mooi voorbeeld van.

Het Rijsterbos werd in 1941 gekocht door it Fryske Gea. Niet-leden konden het bos bezoeken voor 10 cent. In het bos groeit een zeldzame wintereik, waarschijnlijk een restant van de oorspronkelijke vegetatie van Gaasterland. In het bos hebben dassen hun onderkomen gevonden. Ook is het Rijsterbos een geliefde plek voor doortrekkende vogels. De ‘slottun’ is in 2010 op initiatief van terreinbeheerder It Fryske Gea geheel hersteld. Er werd ook een toegangspoort gemaakt door kunstenaar Ids Willemsma.

In het bos werd in 1849 een bijzondere stenen kist gevonden. De vondst van deze steenkist of hunebed gaf aan dat er in dit gebied in de steentijd al mensen woonden. De originele kist is destijds gebruik voor het verharden van een weg, de vindplek van de kist is aangegeven met stenen.

Het Vredestempeltje werd in 1814 gebouwd na de overwinning op Napoleon. Dit fraaie gebouwtje werd in 1944 verwoest door een gecrashte V2-raket. In de buurt van het tempeltje vuurde de Duitse bezetters V2-raketten af. Het tempeltje is na de oorlog herbouwd.

Rijs is al jaren een populaire bestemming voor toeristen. Het is er goed toeven door de vele hotels, chalets, campings en speelparadijs voor kinderen. Wandelend of fietsend is het glooiende landschap van Gaasterland optimaal te beleven. Bij het Mirnser klif, een hoge keileemrug aan het IJsselmeer, wordt veel gekitesurfd.

© Doarpswurk

Historie van Rijs

Rijs is een streekdorp op een hoge zandrug, dat vanaf het midden van de 19de eeuw geleidelijk zijn huidige vorm kreeg van een vrij losse kern met verder verspreide losse bebouwing.

Rijs was oorspronkelijk een buurschap bij Mirns en heeft nooit een kerk bezeten. Aan het begin van de 16de eeuw kwam er een uithof van de Sint-Odulphusabdij van Hemelum en in de tweede helft van de 17de eeuw werd het landgoed met Huis Rijs gesticht door De Ruyter de Wildt, oud-secretaris van de admiraliteit van Amsterdam, die de heidevelden liet ontginnen en er graan en tabak plantte. Een ander deel richting hoge kust beplantte hij met bos in een formele aanleg die nog steeds als sterrebos is te herkennen. Later was het buiten in handen van de familie Van Swinderen die het bos midden 19de eeuw in landschappelijke stijl liet uitbreiden.

In dit Rijster Bos, sinds 1941 in bezit en beheer van It Fryske Gea, staat een zeszijdig empire tempeltje uit 1814 ter herdenking aan de bevrijding van de Franse overheersing. Het bos is een trekpleister dat met de kustrecreatie in deze streek al voor de oorlog toerisme op gang bracht, waarvoor ook enkele hotels en uitspanningen werden gesticht. Het is een van de drukst bezochte parkachtige bossen van Friesland.

Villa ‘Mooi Gaasterland’ werd in 1912 gebouwd in opdracht van de in "s-Gravenhage gevestigde ‘Maatschappij Gaasterland’. Het was woonhuis met kantoor voor de administrateur. Deze maatschappij had veel bossen en andere bezittingen in Gaasterland gekocht van de familie Van Swinderen. De villa is ontworpen door de Haagse architect M.J. van der Schilden in de vernieuwingsstijl. Veel bos werd gerooid om het hout te verkopen en de landerijen te verpachten. De maatschappij werd in 1924 geliquideerd. De Utrechtse Diocesane bond der Katholieke Arbeiders Beweging vestigde in de villa een koloniehuis voor onder meer bleekneusjes uit de stad. In die tijd werd achter de villa een kapel gebouwd. In de jaren zeventig toen het een algemeen medisch kinderhuis was geworden, werd het uitgebreid met een heel koloniedorp.

Tekst: © NoordBoek - Peter Karstkarel • Foto: © FrieslandWonderland